thuc hien cc Khám chức năng thần kinh cao cấp-bệnh lý

Khám chức năng thần kinh cao cấp-bệnh lý

 

Mức độ tỉnh táo, sự chú ý và hợp tác

Mức độ ý thức bị ảnh hưởng nặng nề trong tổn thương cấu trúc lưới ở thân não, và trong trường hợp có những sang thương ở 2 bên đồi thị hay bán cầu đại não. Nó cũng có thể bị ảnh hưởng ở mức trung bình trong tổn thương một bên vỏ não hay đồi thị. Ngộ độc hay rối loạn chuyển hóa là nguyên nhân thường gặp của tổn thương ý thức vì tác động của chúng lên những cấu trúc nêu trên. Suy giảm toàn bộ sự chú ý và hợp tác có thể xảy ra trong tổn thương não nhiều ổ, sa sút trí tuệ hay viêm não, và trong rối loạn hành vi hay rối loạn khí sắc.

Trí nhớ

Trí nhớ có thể bị tổn thương ở những mốc thời gian khác nhau. Khiếm khuyết khả năng ghi nhận và nhắc lại một số điều trong vòng vài giây sau khi nó được nói ra là một tình trạng bất thường được đưa vào nhóm kém tập trung đã được đề cập ở trên. Nếu khả năng nhắc lại tức thì không bị ảnh hưởng, sau đó lại khó khăn với việc nhắc lại sau 1-5 phút thường chỉ ra tổn thương cấu trúc trí nhớ hệ viền (limbic memory structures) nằm ở thùy thái dương giữa và não trung gian giữa (medial diencephalon). Rối loạn chức năng của những cấu trúc này gây nên chứng quên thuận chiều (anterograde amnesia), tức là khó khăn trong việc nhớ lại những sự kiện mới và những chuyện xảy ra sau tổn thương. Và chứng quên ngược chiều (retrograde amnesia) tức là khiếm khuyết trí nhớ về những sự kiện trong khoảng thời gian ngay trước khi xảy ra tổn thương, liên hê đến việc không ảnh đến trí nhớ có sớm hơn. Sự mất trí nhớ không có đặc điểm thời gian như trên có thể báo hiệu thương tổn ở những vùng khác ngoài cấu trúc thùy thái dương giữa và não trung gian giữa.

Định hướng và trí nhớ
Bệnh nhân khó khăn trong những câu hỏi định hướng. Ngày của tuần chính xác nhưng quên tháng và năm, định hướng được nơi chốn. Định hướng nhầm thì không khu trú nhưng có thể do vấn đề trí nhớ, ngôn ngữ, sự phán đoán, sự chú ý hay tập trung. Bệnh nhân có trí nhớ gần tốt (trí nhớ tường thuật) bằng chứng nhớ lại 3 đồ vật nhưng có khó khăn với trí nhớ dài bằng chứng khó nhớ lại tổng thống hiện nay và quá khứ. Bệnh nhân có khó khăn trong đếm ngược số, chữ viết, tên của tháng có vấn đề với sự làm việc của bộ nhớ(working memory) và duy trì sự chú ý, cả 2 đều là chức năng của thùy trán

Ngôn ngữ

Những loại rối loạn ngôn ngữ khác nhau được gây ra bởi những thương tổn ở thùy trán bán cầu ưu thế, bao gồm vùng Broca; thùy thái dương và thùy đính, bao gồm vùng Wernicke; chất trắng dưới vỏ và cấu trúc chất xám; bao gồm hạ đồi và nhân đuôi; cũng như là bán cầu não không ưu thế.

Ngôn ngữ tiếp nhận (Receptive language)
Bệnh nhân mất ngôn ngữ tiếp nhận (aphasia Wernicke’s) không thể hiểu được ngôn ngữ. Lời nói thì lưu loát nhưng không có  ý nghĩa và không có âm điệu hay từ mới (neologisms). Cau nói thường không có danh từ và nói loạn(paraphasia)(một từ thay thế bằng từ khác). Bệnh nhân thường không nhận thấy sự thiếu sót ngôn ngữ của mình, dự hậu hồi phục kém.Không thể định danh đồ vật(anomia).

Ngôn ngữ diễn đạt (Expressive language)
Bệnh nhân hiểu bình thường nhưng diễn đạt không được. Lời nói không lưu loát và thường hạn chế trong vài từ. Văn phạm không có giới từ, câu nói vắn tắt (telegraphic). Rối loạn khi nói “ không nếu,và hay nhưng”. Chức năng viết cũng bị ảnh hưởng. Bệnh nhân mất ngôn ngữ diễn đạt thường nhận biết sự thiếu sót ngôn ngữ của mình và thường thất vọng. Sự hồi phục có thể nhưng thường không hoàn toàn, lời nói gồm một cụm từ ngắn, hay chỉ chứa danh từ và động từ

Tính toán, sự nhầm lẫn phải-trái, mất nhận thức ngón tay, mất một phần hay toàn bộ khả năng viết

Chúng ta nhận thấy rằng, sự bất thường của những chức năng này mà không có sự thiếu hụt về nhân thức khác, cho phép xác định vị trí tổn thương thùy đỉnh bán cầu ưu thế (thường bên trái). Mặt khác, mỗi sự bất thường riêng rẽ có thể được thấy trong nhiều tổn thương khác nhau và có thể hiện diện trong từng cá nhân với sự mất chú ý, ngôn ngữ, thực hành, vẽ hình, lý luận, trừu tượng…..

Mất thực hành

Mặc dù apraxia do rối loạn chức năng não, có thể tổn thương ở những vùng khác nhau, định khu thường thật sự khó khăn. Apraxia thường gặp tổn thương vùng ngôn ngữ và cấu trúc kế cận của bán cầu ưu thế. Rất khó khăn để chứng minh là apraxia hơn là mất ngôn ngữ hiểu, thường chúng ta có thể phân biệt bằng yêu cầu bệnh nhân thực hiện các thao tác và nếu thất bại nhiều thao tác, yêu cầu chọn một cái chính xác.

Sự thờ ơ, xao lãng

Sự thờ ơ nữa bên(hemineglect) thường gặp nhất trong những tổn thương của thùy đính (P) (không ưu thế), khiến cho bệnh nhân bị thờ ơ, xao lãng phía bên (T). Trong một số trường hợp đặc biệt, sự mất tập trung bên (T) cũng có thể gặp trong tổn thương thùy trán (P), đồi thị hoặc hạch nền (P), và hiếm hơn trong tổn thương não giữa (P). Trong những tổn thương thùy đính (T) sẽ gây thờ ơ bên (P) nhưng ở mức độ nhẹ hơn nhiều. Rối loạn sự vẽ hình có thể do tổn thương thùy đính (P). Ngoài ra triệu chứng này cũng có thể là hậu quả của tổn thương những cấu trúc khác của não. Tuy nhiên thường tổn thương chức năng thị giác trong không gian sẽ nghiêm trọng hơn nếu tổn thương bán cầu không ưu thế(bên phải)

Sự sắp xếp công việc theo thứ tự và dấu hiệu giải phóng thùy trán

Những tổn thương thùy trán ở người lớn có thể làm xuất hiện lại những phản xạ nguyên phát mà bình thường chỉ có ở trẻ sơ sinh. Những dấu hiệu này được gọi là dấu hiệu giải phóng thùy trán bao gồm: px cầm nắm, px bú nút, px chu môi(snout), px quay đầu theo vật chạm trên má hay miệng(root). Trong những px này, px cầm nắm có ý nghĩa nhất trong việc đánh giá sự mất chức năng của thùy trán

Các dấu hiệu giải phóng thùy trán gặp trong rối loạn ảnh hưởng thùy trán như: sa sút tâm thần, bệnh não do biến dưỡng, chấn thương não kín và tràn dịch não thất. Các rối loạn này gây tổn thương lan tỏa ở não.

Logic và trừu tương

Có thể do tổn thương chức năng nhiều vùng của não, liên hệ vùng phối hợp cao cấp vỏ não, không khu trú

Hoang tưởng và ảo giác

Những bất thường này có thể được thấy trong ngộ độc hay những bất thường về chuyển hóa và những nguyên nhân khác của  mất chức năng não bộ lan tỏa, và trong rối lọan tâm thần nguyên phát.. Ngòai ra, hiện tượng bất thường về giác quan có thể được tạo ra trong những tổn thương khu trú hay cơn độnh kinh thị giác, cảm giác bản thể hay vỏ não thính giác, và những rối lọan suy nghĩ có thể gây ra do tổn thương vùng vỏ não liên hợp và hệ viền.

Khí sắc

Những  bất thường về khí sắc thường được xem là xuất phát từ tâm thần và có thể do mất cân bằng hệ thống chất trung gian dẫn truyền thần kinh ở 1 số vùng khác nhau của não bộ. Tuy nhiên, những rối lọan này cũng  có thể thấy trong các tổn thương não và bất thường chuyển hóa như rối loạn chức năng tuyến giáp.

Một số khó khăn vì sự chồng chéo và nhầm lẫn giữa rối loạn tâm thần và thần kinh. Do đó, những bệnh nhân trầm cảm với rối loạn dạng cơ thể, rối loạn chuyển dạng(conversion disorder) hay còn gọi hysteria thường có những than phiền như đau ,tê, yếu cơ hay thậm chí những cơn giống  động kinh và cần đến nhà thần kinh học để đánh giá. Tương tự như vậy, những rối lọan thần kinh như u não, đột quỵ, rối loạn chuyển hóa  có thể tạo ra tình trạng lú lẩn(confusional states) hay hành vi kỳ dị, chẩn đoán nhầm bệnh tâm thần